Efekt Knobe’a: manipulacja wielkością zysku oraz efektu ubocznego. Efekt uboczny czy środek do celu?

Ireneusz Kuta

Cel badania

Efekt Knobe’a, pierwszy raz opisany w (Knobe, 2003), polega na tym, że w zależności od moralnej wartości skutków ubocznych działań sprawcy jesteśmy mniej lub bardziej skłonni twierdzić, że sprawca intencjonalnie doprowadził do owego skutku ubocznego. W oryginalnych badaniach 82% badanych przypisywało intencjonalność działaniom z negatywnym skutkiem ubocznym, a jedynie 23% tym ze skutkiem pozytywnym.

Celem przedstawianego tu badania było sprawdzenie wpływu manipulacji wielkością zysku (efekt główny, zamierzony) oraz rozmiarem pomocy lub szkody (efekt uboczny) na asymetrię w przypisywaniu intencjonalności. Zwiększanie dystansu między wielkościami efektów (np. ogromny zysk i ogromna szkoda odpowiadają dużemu dystansowi, a niewielki zysk i mała szkoda odpowiadają małemu dystansowi) może skłaniać do chętniejszego przypisywania intencjonalności działaniom. Skłaniać do tego może również samo zmniejszanie zysków i zmniejszanie pomocy/zwiększanie szkody (tj. manipulacja tylko jednym z tych czynników niezależnie od drugiego).

Dodatkowym celem badania było ustalenie, czy osoby badane rzeczywiście postrzegają to, co zwykle w badaniach tego efektu nazywamy „efektem ubocznym”, jako efekt uboczny, czy może raczej jako środek do celu. Możliwe jest, że w przypadku efektu negatywnego jest on konceptualizowany przez osoby badane jako środek do celu, a w przypadku efektu pozytywnego „jedynie” jako efekt uboczny. Asymetria w przypisywaniu intencjonalności być może nie będzie zatem dotyczyć bezpośrednio wartości moralnej efektu/skutku, lecz będzie występowała z uwagi na różne konceptualizacje (np. działanie oceniane pozytywnie → efekt uboczny → działanie nieintencjonalne; działanie oceniane negatywnie → środek do celu → działanie intencjonalne).

Konstrukcja badania

Na potrzeby badania zostało przygotowanych 8 autorskich historyjek opowiadających klasycznie (tj. jak w większości badań dotyczących efektu Knobe’a) o prezesie, wicedyrektorze, zwiększaniu zysków i pomaganiu/szkodzeniu środowisku. Różniły się one między sobą wielkością wzrostu zysków (bardzo duży vs niewielki) oraz rozmiarem poprawy/pogorszenia się stanu środowiska (zdecydowana vs niewielka).

POMOC SZKODA
S1: DUŻY WZROST ZYSKÓW | ZDECYDOWANA POPRAWA S5: DUŻY WZROST ZYSKÓW | ZDECYDOWANE POGORSZENIE
Wicedyrektor pewnej firmy przedstawia prezesowi plany związane z przebudową fabryki. Wdrożenie ich w życie umożliwi *bardzo duży wzrost zysków*, a wykorzystanie najnowszych technologii zaowocuje *zdecydowaną poprawą kondycji środowiska w okolicy*. Prezes, zachęcony wizją zwiększenia zysków, dał nowemu programowi zielone światło. Rzeczywiście, firma odnotowała bardzo duży wzrost zysków, a kondycja środowiska uległa zdecydowanej poprawie. Wicedyrektor pewnej firmy przedstawia prezesowi plany związane z przebudową fabryki. Wdrożenie ich w życie umożliwi *bardzo duży wzrost zysków*, lecz wykorzystane technologie doprowadzą do *zdecydowanego pogorszenia kondycji środowiska w okolicy*. Prezes, zachęcony wizją zwiększenia zysków, dał nowemu programowi zielone światło. Rzeczywiście, firma odnotowała bardzo duży wzrost zysków, a kondycja środowiska uległa zdecydowanemu pogorszeniu.
S2: DUŻY WZROST ZYSKÓW | niewielka poprawa S6: DUŻY WZROST ZYSKÓW | niewielkie pogorszenie
Wicedyrektor pewnej firmy przedstawia prezesowi plany związane z przebudową fabryki. Wdrożenie ich w życie umożliwi *bardzo duży wzrost zysków*, a wykorzystanie nowszych technologii zaowocuje *niewielką poprawą kondycji środowiska w okolicy*. Prezes, zachęcony wizją zwiększenia zysków, dał nowemu programowi zielone światło. Rzeczywiście, firma odnotowała bardzo duży wzrost zysków, a kondycja środowiska uległa niewielkiej poprawie. Wicedyrektor pewnej firmy przedstawia prezesowi plany związane z przebudową fabryki. Wdrożenie ich w życie umożliwi *bardzo duży wzrost zysków*, lecz wykorzystane technologie doprowadzą do *niewielkiego pogorszenia kondycji środowiska w okolicy*. Prezes, zachęcony wizją zwiększenia zysków, dał nowemu programowi zielone światło. Rzeczywiście, firma odnotowała bardzo duży wzrost zysków, a kondycja środowiska uległa niewielkiemu pogorszeniu.
S3: niewielki wzrost zysków | ZDECYDOWANA POPRAWA S7: niewielki wzrost zysków | ZDECYDOWANE POGORSZENIE
Wicedyrektor pewnej firmy przedstawia prezesowi plany związane z przebudową fabryki. Wdrożenie ich w życie umożliwi *niewielki wzrost zysków*, a wykorzystanie najnowszych technologii zaowocuje *zdecydowaną poprawą kondycji środowiska w okolicy*. Prezes, zachęcony wizją zwiększenia zysków, dał nowemu programowi zielone światło. Rzeczywiście, firma odnotowała niewielki wzrost zysków, a kondycja środowiska uległa zdecydowanej poprawie. Wicedyrektor pewnej firmy przedstawia prezesowi plany związane z przebudową fabryki. Wdrożenie ich w życie umożliwi *niewielki wzrost zysków*, lecz wykorzystane technologie doprowadzą do *zdecydowanego pogorszenia kondycji środowiska w okolicy*. Prezes, zachęcony wizją zwiększenia zysków, dał nowemu programowi zielone światło. Rzeczywiście, firma odnotowała niewielki wzrost zysków, a kondycja środowiska uległa zdecydowanemu pogorszeniu.
S4: niewielki wzrost zysków | niewielka poprawa S8: niewielki wzrost zysków | niewielkie pogorszenie
Wicedyrektor pewnej firmy przedstawia prezesowi plany związane z przebudową fabryki. Wdrożenie ich w życie umożliwi *niewielki wzrost zysków*, a wykorzystanie nowszych technologii zaowocuje *niewielką poprawą kondycji środowiska w okolicy*. Prezes, zachęcony wizją zwiększenia zysków, dał nowemu programowi zielone światło. Rzeczywiście, firma odnotowała niewielki wzrost zysków, a kondycja środowiska uległa niewielkiej poprawie. Wicedyrektor pewnej firmy przedstawia prezesowi plany związane z przebudową fabryki. Wdrożenie ich w życie umożliwi *niewielki wzrost zysków*, lecz wykorzystane technologie doprowadzą do *niewielkiego pogorszenia kondycji środowiska w okolicy*. Prezes, zachęcony wizją zwiększenia zysków, dał nowemu programowi zielone światło. Rzeczywiście, firma odnotowała niewielki wzrost zysków, a kondycja środowiska uległa niewielkiemu pogorszeniu.

Wielkość zysku oraz rozmiar pomocy/szkody można przedstawić na skali (poglądowo, odległości arbitralne):

Zysk:

++ bardzo duży

  • niewielki

Szkoda (pogorszenie kondycji środowiska):

-- zdecydowane

  • niewielkie

Pomoc (poprawa kondycji środowiska):

++ zdecydowana

  • niewielka

Wszystkie 8 historyjek przedstawionych w ten sposób (fioletowa linia obrazuje dystans):

Scenariusz 1: DUŻY WZROST ZYSKÓW + ZDECYDOWANA POPRAWA Scenariusz 2: DUŻY WZROST ZYSKÓW + niewielka poprawa Scenariusz 3: niewielki wzrost zysków + ZDECYDOWANA POPRAWA Scenariusz 4: niewielki wzrost zysków + niewielka poprawa Scenariusz 5: DUŻY WZROST ZYSKÓW + ZDECYDOWANE POGORSZENIE Scenariusz 6: DUŻY WZROST ZYSKÓW + niewielkie pogorszenie Scenariusz 8: niewielki wzrost zysków + niewielkie pogorszenie Scenariusz 7: niewielki wzrost zysków + ZDECYDOWANE POGORSZENIE

Sposób kodowania zmiennych dystansu oraz lokalizacji:

D = |P – HH|

D – dystans; P – wielkość zysków (2 lub 1); HH – wielkość efektu ubocznego (-2, -1, 1 lub 2)

L = P + HH

L – lokalizacja; P – wielkość zysków (2 lub 1); HH – wielkość efektu ubocznego (-2, -1, 1 lub 2)

Scenariusz Dystans \[H1\] Lokalizacja \[H2\] (mniejsza liczba = bardziej w lewo)
S1: DUŻY zysk + DUŻA pomoc 0 4
S2: DUŻY zysk + mała pomoc 1 3
S3: mały zysk + DUŻA pomoc 1 3
S4: mały zysk + mała pomoc 0 2
S5: DUŻY zysk + DUŻA szkoda 4 0
S6: DUŻY zysk + mała szkoda 3 1
S7: ały zysk + DUŻA szkoda 3 -1
S8: mały zysk + mała szkoda 2 0

Hipotezy

H1: Pierwsza hipoteza dotyczy odległości między lokalizacjami efektu głównego i ubocznego na przedstawionych skalach: im większa odległość, tym większy stopień przypisywanej intencjonalności. Na przykład: ZYSK[bardzo duży] i POGORSZENIE[zdecydowane] wyznaczają największą odległość, tym samym intencjonalność powinna być w tym scenariuszu przypisywana w największym stopniu.

H2: Druga hipoteza dotyczy samych lokalizacji efektu głównego i ubocznego na skalach: im mniejszy zysk oraz im mniejsza pomoc/większa szkoda (czyli idziemy w lewo na skali dla obu efektów), tym większa przypisywana intencjonalność. Na przykład: ZYSK[niewielki] i POGORSZENIE[zdecydowane] są najbardziej w lewo na skali, jak się w obecnym badaniu da (tj. przy 2 krokach w lewo i 2 w prawo od środka skali), i tym samym powinny być warunkiem z największą przypisywaną intencjonalnością.

H3: Trzecia hipoteza dotyczy kwestii rozumienia skutków działania jako efektu ubocznego lub środka do celu. Można się spodziewać, że w wypadku skutku negatywnego osoby badane będą konceptualizowały „efekt uboczny” (tj. pomoc/szkodę) jako środek do celu, a w przypadku skutku pozytywnego jako efekt uboczny. Jeśli to się potwierdzi, może to oznaczać, że historyjki nie są (lub nie mogą?) być opowiedziane odpowiednio symetrycznie i to w tym (w konceptualizacji), a nie w samym wymiarze moralnym, tkwi opisywana przez efekt Knobe’a asymetria (lub jej część).

Procedura

W badaniu wzięły udział 272 osoby. Zostało ono przeprowadzone przy użyciu internetowej platformy LimeSurvey. Każdemu przedstawiona została historyjka (wylosowana 1 z 8 możliwych), a następnie osoby badane zostały zapytane o trzy rzeczy (odpowiedzi wymuszone, stała kolejność pytań):

1. Czy prezes umyślnie pomógł/zaszkodził środowisku?

  • Odpowiedź na 5-stopniowej skali Likerta: zdecydowanie tak / raczej tak / trudno powiedzieć / raczej nie / zdecydowanie nie

2. Dlaczego?

  • Odpowiedź to krótka wypowiedź w polu tekstowym

3. Czy poprawa (lub odpowiednio: pogorszenie) kondycji środowiska była (było) efektem ubocznym, czy środkiem do celu (zwiększenia zysków)?

  • Odpowiedź to a) efekt uboczny lub b) środek do celu

Wyniki

Średnie dla poszczególnych grup (wersji historyjki) dla pytania o intencjonalność – test post-hoc HSD Tukey’a:

Większa wartość -> większa przypisywana intencjonalność (skala od -2 do +2)

Średnia dla dowolnej grupy oznaczonej „a” różni się istotnie od średniej dla dowolnej grupy oznaczonej literką „b”. Żadna średnia „a” nie różni się od innej średniej „a” i analogicznie dla „b”.

{width="6.114583333333333in" height="6.114583333333333in"}

{width="5.6674573490813644in" height="9.428400043744531in"}

Korelacja intencjonalności i dystansu (H1):

r = 0.47; t = 8,7754; df = 270; p < .001 ***

Korelacja intencjonalności i lokalizacji (H2):

r = -0.48; t = -8.94; df = 270; p < .001 ***

Modele regresji liniowej dla H1 (hipoteza dystansu):

Model 1 – przewidywanie intencjonalności zmienną dystansu:

Model Summary

  Model   Adjusted r-square
  ------- -------------------
  1       0.219

ANOVA

  Model 1     Df    Sum Sq   Mean Sq   F value   Sig.        
  ----------- ----- -------- --------- --------- ---------- --------
  Dystans     4     128.0    32.00     22.64     >.001      ***
  residuals   267   377.4    1.41

Coefficients

               Estimate   Std. Error   t value   Sig.        
  ------------ ---------- ------------ --------- ---------- --------
  (constant)   -0.65312   0.11659      -5.602    >.001      ***
  Dystans      0.45324    0.05165      8.775     >.001      ***

Model 2 – przewidywanie intencjonalności interakcją warunku (pomoc vs szkoda) i dystansu:

Model Summary

  Model   Adjusted r-square
  ------- -------------------
  2       0.2444

ANOVA

  Model 2     Df    Sum Sq   Mean Sq   F value   Sig.        
  ----------- ----- -------- --------- --------- ---------- --------
  Warunek     1     126.6    126.64    89.592    >.001      ***
  Dystans     3     1.4      0.46      0.324     0.808       
  residuals   267   377.4    1.41

Coefficients

                    Estimate    Std. Error   t value   Sig.      
  ----------------- ----------- ------------ --------- -------- ----
  (constant)        0.517886    0.449221     1.153     0.2500    
  Warunek           -1.097596   0.471405     -2.328    0.0206   *
  Dystans           0.104164    0.143291     0.727     0.4679    
  Warunek:Dystans   -0.002715   0.247749     -0.011    0.9913

Modele regresji liniowej dla H2 (hipoteza lokalizacji):

Model 3 – przewidywanie intencjonalności zmienną lokalizacji:

Model Summary

  Model   Adjusted r-square
  ------- -------------------
  3       0.2255

ANOVA

  Model 3       Df    Sum Sq   Mean Sq   F value   Sig.        
  ------------- ----- -------- --------- --------- ---------- --------
  Lokalizacja   5     129.0    25.806    18.24     >.001      ***
  residuals     266   376.4    1.415

Coefficients

                Estimate   Std. Error   t value   Sig.        
  ------------- ---------- ------------ --------- ---------- --------
  (constant)    0.74410    0.09912      7.507     >.001      ***
  Lokalizacja   -0.39659   0.04436      -8.940    >.001      ***

Model 4 – przewidywanie intencjonalności interakcją warunku (pomoc vs szkoda) i lokalizacji:

Model Summary

  Model   Adjusted r-square
  ------- -------------------
  4       0.2457

ANOVA

  Model 4       Df    Sum Sq   Mean Sq   F value   Sig.        
  ------------- ----- -------- --------- --------- ---------- --------
  Warunek       1     126.6    126.64    89.498    >.001      ***
  Lokalizacja   4     2.4      0.60      0.423     0.792       
  residuals     266   376.4    1.41

Coefficients

                        Estimate   Std. Error   t value   Sig.        
  --------------------- ---------- ------------ --------- ---------- --------
  (constant)            0.83672    0.10246      8.166     >.001      ***
  Warunek               -1.03792   0.44910      -2.311    0.0216     *
  Lokalizacja           -0.12056   0.14712      -0.820    0.4132      
  Warunek:Lokalizacja   0.01051    0.20506      0.051     0.9592

Model regresji liniowej dla H1 i H2:

Model 5 – przewidywanie intencjonalności zmienną warunku (pomoc vs szkoda):

Model Summary

  Model   Adjusted r-square
  ------- -------------------
  5       0.2478

Coefficients

               Estimate   Std. Error   t value   Sig.        
  ------------ ---------- ------------ --------- ---------- --------
  (constant)   0.8358     0.1023       8.169     >.001      ***
  Warunek      -1.3648    0.1436       -9.501    >.001      ***

Pytanie o środek do celu vs efekt uboczny (liczba respondentów):

Pomoc:

Skutek uboczny: 88%

Środek do celu: 12%

Szkoda:

Skutek uboczny: 72%

Środek do celu 28%

Podział respondentów według odpowiedzi na pytanie o środek do celu vs skutek uboczny – średnie dla przypisywanej intencjonalności:

Pomoc:

Skutek uboczny: -0,61

Środek do celu: 0,06 *** istotna różnica

Szkoda:

Skutek uboczny: 0,65

Środek do celu: 1,32 *** istotna różnica

Komentarz

Zgodnie z oczekiwaniami w wynikach ujawnia się efekt Knobe’a. Jak widać w teście post-hoc Tukey’a, intencjonalność przypisywana prezesowi w scenariuszach z pozytywnym efektem ubocznym znacznie różni się od intencjonalności przypisywanej mu w scenariuszach z efektem negatywnym. W tych pierwszych oscylujemy w przedziale od -0.70 do -0.47, a więc efekt uboczny w postaci pomocy środowisku uznawany jest za raczej nieintencjonalny. W tych drugich z kolei oscylujemy w przedziale od 0.68 do 1.00, a więc efekt uboczny szkody dla środowiska uznawany jest za raczej intencjonalny. Jest to zgodne z wynikami dotychczasowych badań nad efektem Knobe’a.

Hipoteza 1:

Hipoteza 1 mówi o tym, że im większy dystans między lokalizacjami efektu głównego i efektu ubocznego na osi, tym większa skłonność do przypisywania intencjonalności. Współczynnik korelacji r-Pearsona r = 0.47 przy istotności p < .001 zdawałby się przemawiać za tą hipotezą. Pierwszy istotny model regresji liniowej dla tej hipotezy (Model 1), uwzględniający zmienną dystansu jako jedyny predyktor, również zdawałby się wspierać tę hipotezę (adjusted r-square = 0.219). Jednakże drugi model (Model 2), sprawdzający interakcję zmiennej dystansu oraz warunku (pomoc vs szkoda) również okazuje się istotny, a z uwagi na nieznacznie większą wartość adjusted r-square (0.2444) okazuje się lepiej dopasowany do danych. Jedynym istotnym predyktorem w tym modelu okazuje się warunek, a pozostałe dane dystansu nie wyjaśniają już prawie niczego (choć idą w kierunku zgodnym z hipotezą). Najlepiej dopasowanym modelem okazuje się jednak Model 5, który uwzględnia warunek jako jedyny predyktor (adjusted r-square = 0.2478). Wniosek z tego, że praktycznie jedyny wpływ na przypisanie intencjonalności ma to, czy efekt uboczny jest pozytywny czy negatywny.

Istotnym ograniczeniem dla sprawdzenia tej hipotezy w przedstawionym badaniu była zbyt mała liczba kroków na osi obrazującej możliwe lokalizacje (rozmiary) zysków oraz pomocy lub szkody (-2, -1, 0, 1, 2). Największym dystansem osiągalnym w warunku pomocy był dystans = 1 (możliwe dystanse to 0, 1). Z kolei dystanse dla warunku szkody zaczynały się dopiero od 2 (możliwe 2, 3, 4). Niemożliwe było zatem porównanie takiego samego dystansu dla dwóch różnych warunków. Zwiększenie liczby możliwych kroków (np. mały zysk, średni zysk, duży zysk, ogromny zysk; tak samo dla pomocy/szkody) oraz być może dodanie warunku zerowych zysków (ujemne byłyby raczej nieracjonalne i mało wiarygodne) umożliwiłoby lepsze zbadanie sytuacji.

Hipoteza 2:

Hipoteza 2 mówi o tym, że im mniejsze zyski lub im mniejsza pomoc/im większa szkoda, tym większa skłonność do przypisywania intencjonalności (czyli przesuwając się w lewo po osi). Współczynnik korelacji r-Pearsona r = 0.48 przy istotności p < .001 zdawałby się przemawiać za tą hipotezą. Pierwszy istotny model regresji liniowej dla tej hipotezy (Model 3) uwzględniający zmienną lokalizacji jako jedyny predyktor również zdawałby się wspierać tę hipotezę (adjusted r-square = 0.2255). Jednak również drugi model (Model 4), sprawdzający interakcję zmiennej lokalizacji oraz warunku (pomoc vs szkoda), okazuje się istotny, a z uwagi na nieznacznie większą wartość adjusted r-square (0.2457) okazuje się lepiej dopasowany do danych. Jedynym istotnym predyktorem w tym modelu okazuje się warunek, a pozostałe dane lokalizacji nie wyjaśniają już prawie niczego (choć idą w kierunku zgodnym z hipotezą). Najlepiej dopasowanym modelem znów okazuje się jednak Model 5, który uwzględnia warunek jako jedyny predyktor (adjusted r-square = 0.2478). Wniosek z tego ponownie jest taki, że praktycznie jedyny wpływ na przypisywaną intencjonalność ma to, czy efekt uboczny jest pozytywny czy negatywny.

Pewnym ograniczeniem dla sprawdzenia tej hipotezy znów okazała się zbyt mała liczba kroków na osi. Warunki pomocy dla zmiennej lokalizacji mogły osiągnąć wartości 4, 3 oraz 2. Dla warunków szkody z kolei osiągalnymi były wartości 1, 0 oraz -1. Po raz kolejny nie było tu pokrycia wartości między warunkami, a więc niemożliwe było sprawdzenie równych lokalizacji między warunkami. Tak jak w przypadku hipotezy pierwszej, przydałoby się zwiększenie liczby kroków.

Hipoteza 3:

Hipoteza 3 mówi o tym, że to, co zwykle nazywa się „skutkiem ubocznym” (pomoc/szkoda), wcale nie musi być konceptualizowane jako skutek uboczny – można widzieć to jako środek do celu. Hipoteza ta zakłada, że o ile w wypadku historyjek z pozytywnym skutkiem ubocznym faktycznie osoby badane będą postrzegały pomoc jako skutek uboczny, o tyle w wypadku historyjek z negatywnym skutkiem ubocznym wyrządzona szkoda będzie raczej widziana jako środek do celu. Wyniki badania wskazują jednak, że niezależnie od wariantu historyjki zdecydowana większość respondentów uznała zarówno pomoc (88%) jak i szkodę (72%) za skutek uboczny. Zgodnie z kierunkiem hipotezy jednak ponad dwa razy więcej osób było skłonnych uznać szkodę za środek do celu (28% vs 12%).

Podział respondentów na tych, którzy zaznaczyli środek do celu, oraz na tych, którzy zaznaczyli skutek uboczny, a następnie porównanie średnich tych grup (oddzielnie dla pomocy i szkody) dla przypisywanej intencjonalności ujawniło coś bardzo interesującego. Niezależnie od warunku (pomocy i szkody) osoby badane uznające pomoc lub szkodę za środek do celu były zdecydowanie bardziej skłonne przypisywać tym działaniom intencjonalność niż osoby uznające pomoc lub szkodę za efekt uboczny (pomoc: 0,06 vs -0,61; szkoda: 1,32 vs 0.65; większa liczba → większa intencjonalność). Jest to mocne wsparcie dla części Hipotezy 3 mówiącej o tym, że uznanie działania za środek do celu będzie skłaniało do uznania go za działanie intencjonalne.

Wyniki badania nie są więc dla tej hipotezy konkluzywne. Z jednej strony uznanie pomocy lub szkody za środek do celu rzeczywiście skłania do przypisywania temu działaniu statusu działania intencjonalnego, lecz z drugiej i tak zdecydowana większość osób widzi to działanie „jedynie” jako skutek uboczny. Wydaje się, że skoro są osoby uznające je za środek do celu (ponad 1/4 w warunku szkody oraz prawie 1/8 w warunku pomocy), to status tego działania (domyślnie skutku ubocznego) nie jest jasno w historyjkach przekazywany.

Bibliografia

Knobe, J. (2003). Intentional action and side effects in ordinary language. Analysis, 63(279), 190-194.

Materiały dodatkowe