Postawa moralna dyrektora

Wiktor Piotrowski

Cel badania

Efekt Knobe'a (opisany po raz pierwszy przez Knobe’a w 2003 roku) dotyczy asymetrycznego przypisywania intencjonalności działaniom, w zależności od statusu moralnego tych działań. W oryginalnym badaniu ankietowanym zostały przedstawione dwie wersji historyjki o dyrektorze, który ma zamiar wdrożyć pewien program. Program ten, zależnie od wersji, może pomóc (scenariusz HELP) lub zaszkodzić (scenariusz HARM) środowisku, natomiast nastawienie dyrektora pozostaje niezmienne – interesuje go tylko zwiększenie zysku. Ankietowani byli pytani, czy dyrektor intencjonalnie pomógł lub zaszkodził środowisku. Zaskakującym wynikiem, zwanym „efektem Knobe'a”, była wyraźna asymetria w przypisywaniu intencjonalności. Ankietowani odpowiadali, że dyrektor intencjonalnie zaszkodził, lecz nie pomógł w sposób intencjonalny. Podważyło to standardowe koncepcje intencjonalności, zakładające, że w przypisaniu intencjonalności główną rolę grają pragnienia i intencje, a nie względy normatywne.

Jedną z prób wyjaśnienia efektu Knobe'a jest hipoteza moralna. Głosi ona, że badani przypisują dyrektorowi intencjonalność, ponieważ chcą dokonać oceny moralnej. Konstrukcja badania nie dostarcza im takiej możliwości, dlatego posługują się koncepcją intencjonalności, która w pewien sposób jest związana z oceną moralną. W opisywanym badaniu chcieliśmy rozwinąć pewną wersję tej hipotezy. Punktem wyjściowym do konstrukcji badania było spostrzeżenie, że termin „ocena moralna” jest zbyt ogólny i nie może stanowić dobrej podstawy wyjaśnienia efektu Knobe'a. Autorzy badania przyjęli, że celem doprecyzowania hipotezy moralnej należy rozbić ogólną koncepcję „oceny moralnej” na ocenę poszczególnych elementów, np. oceny postawy dyrektora, jego obowiązków, skutków jego działań etc. Przedstawiane badanie koncentrowało się na ocenie postawy dyrektora i miało zbadać, czy ocena tej postawy będzie miała bezpośredni związek z przypisaniem intencjonalności.

Zgodnie bowiem z hipotezą moralną asymetryczne przypisanie intencjonalności w efekcie Knobe'a jest w istocie zamaskowaną oceną moralną. Jeżeli tak, to asymetria powinna być zauważalna w jawnej ocenie moralnej postawy dyrektora. Skoro badani asymetrycznie przypisują intencjonalność, ponieważ chcą dokonać oceny moralnej, to tym bardziej powinni asymetrycznie oceniać postawę dyrektora jako, że związek z oceną moralną jest w tej sytuacji zdecydowanie bliższy.

Badanie miało na celu weryfikację dwóch hipotez badawczych:

a) Hipoteza 1: Zdecydowana większość badanych odpowie, że dyrektor jest obojętny wobec środowiska. Hipoteza ta opiera się na założeniu, badani poważnie traktują wypowiedź dyrektora, uważają, że jest osobą racjonalną, zdrową na umyśle, znajduje się w normalnych warunkach poznawczych. Spełnienie tego warunku daje podstawę do oceny moralnej jego postępowania. Gdyby badani uznawali, że dyrektor, wbrew temu, co deklaruje w swojej wypowiedzi, nie jest obojętny wobec środowiska, to ich ocena moralna jego postępowania byłaby niejasna i niezrozumiała.

b) Hipoteza 2: Większość badanych wyrazi dezaprobatę względem postawy dyrektora w scenariuszu „HARM”, natomiast pozostanie obojętna bądź też wyrazi aprobatę względem postawy dyrektora w scenariuszu HELP. Innymi słowy, efekt Knobe'a znajdzie swoje odzwierciedlenie w ocenie postawy moralnej bohatera scenariuszy.

Konstrukcja badania

Badanym przedstawiane były zmodyfikowane (usunięte zostało ostatnie zdanie o skutkach wdrożenia programu) oryginalne Knobe’owskie scenariusze:

Scenariusz HARM

Wicedyrektor zwraca się do dyrektora pewnej firmy:

„Myślimy o wdrożeniu nowego programu. Pozwoli nam zwiększyć zyski, ale zaszkodzi środowisku”.

Dyrektor odpowiada:

„Nie obchodzi mnie szkodzenie środowisku. Chcę tylko zwiększyć zyski. Wdrażamy program”.

Scenariusz HELP

Wicedyrektor zwraca się do dyrektora pewnej firmy:

„Myślimy o wdrożeniu nowego programu. Pozwoli nam zwiększyć zyski i pomoże środowisku”.

Dyrektor odpowiada:

„Nie obchodzi mnie pomaganie środowisku. Chcę tylko zwiększyć zyski. Wdrażamy program”.

Następnie zostały zadane im dwa pytania:

  1. Które zdanie najlepiej opisuje postawę dyrektora?
    • Dyrektor dezaprobuje pomaganie środowisku.
    • Dyrektor aprobuje pomaganie środowisku.
    • Dyrektor dezaprobuje szkodzenie środowisku
    • Dyrektor aprobuje szkodzenie środowisku.
    • Dyrektor jest obojętny wobec środowiska.
  1. Jak Pan/Pani ocenia postawę dyrektora?
    • Dezaprobuję postawę dyrektora.
    • Aprobuję postawę dyrektora.
    • Jestem obojętny wobec postawy dyrektora.

Technikalia

Każdemu z badanych był przedstawiany tylko jeden z dwóch scenariuszy. Badanie obejmowało łącznie 2 strony. Przejście między stronami było możliwe przez kliknięcie w przycisk na stronie. Czas na odpowiedź był nieograniczony. Pierwsze pytanie widniało na stronie z historyjką, drugie pojawiała się samodzielnie na drugiej stronie. Pytania były jednokrotnego wyboru. Badanie rejestrowało to, jakiej odpowiedzi udzielili badani w poszczególnych pytaniach oraz ile osób opuściło badanie bez jego wypełnienia.

Badania zostały przeprowadzone w kwietniu i maju 2015 roku i odbyły się za pośrednictwem internetowego systemu ankietowego Limesurvey na platformie uniwersyteckiej Kognilab (http://kognilab.pl/).

Wyniki

In [2]:
#Wyłączam ostrzeżenia dla ładniejszych wyników
import warnings
warnings.filterwarnings('ignore')
import pandas as pd
import numpy as np
import seaborn as sns
from pandas import DataFrame,Series
import scipy.stats
%matplotlib inline

Pytanie o postawę dyrektora

Tabela wyników (liczba wystąpień)

In [3]:
#Wczytywanie danych i tabela krzyżowa dla pytania o postawę dyrektora
data = pd.read_csv("cleanDataWiktor169464.csv").dropna(thresh=10)
chairman_attitude_x_table = pd.crosstab(data['Postawa dyrektora'],data['Grupa'])
chairman_attitude_x_table
Out[3]:
Grupa Harm Help
Postawa dyrektora
Dyrektor aprobuje pomaganie 0 15
Dyrektor aprobuje szkodzenie 5 0
Dyrektor dezaprobuje pomaganie 7 1
Dyrektor dezaprobuje szkodzenie 0 3
Dyrektor jest obojętny 45 49

Tabela wyników (procentowo)

In [4]:
#Tabela procentowa na pytanie o postawę dyrektora
chairman_attitude_x_table_percent = chairman_attitude_x_table.apply(lambda r: r/r.sum(), axis=0)
chairman_attitude_x_table_percent.round(3)*100
Out[4]:
Harm Help
Postawa dyrektora
Dyrektor aprobuje pomaganie 0.0 22.1
Dyrektor aprobuje szkodzenie 8.8 0.0
Dyrektor dezaprobuje pomaganie 12.3 1.5
Dyrektor dezaprobuje szkodzenie 0.0 4.4
Dyrektor jest obojętny 78.9 72.1
In [5]:
#Wykres
sns.set_context("poster", font_scale=1)
df_percent = DataFrame(chairman_attitude_x_table_percent.unstack()).reset_index().rename(columns={0:'Freq'})
s = sns.factorplot(x='Freq', y='Postawa dyrektora', data=df_percent, kind='bar', col = 'Grupa')
s.set_titles('{col_name}');
s.fig.set_figwidth(20);
chi, p = scipy.stats.chi2_contingency([chairman_attitude_x_table['Harm'], chairman_attitude_x_table['Help']])[:2]
s.fig.text(0.7, 0.8,'χ²: '+ str(chi.round(4)) 
           + '\n' + 'p:  ' + str(p.round(5)), fontsize=13);

Pytanie o postawę badanego

Tabela wyników (liczba wystąpień)

In [6]:
#Tabela krzyżowa dla pytania o postawę badanego
attitude_x_table = pd.crosstab(data['Postawa badanego'],data['Grupa'])
attitude_x_table
Out[6]:
Grupa Harm Help
Postawa badanego
Aprobuję postawę dyrektora 2 2
Dezaprobuję postawę dyrektora 42 55
Jestem obojętny wobec postawy dyrektora 13 11

Tabela wyników (procentowo)

In [7]:
#Tabela procentowa dla pytania o postawę badanego
attitude_x_table_percent = attitude_x_table.apply(lambda r: r/r.sum(), axis=0)
attitude_x_table_percent.round(3) * 100
Out[7]:
Harm Help
Postawa badanego
Aprobuję postawę dyrektora 3.5 2.9
Dezaprobuję postawę dyrektora 73.7 80.9
Jestem obojętny wobec postawy dyrektora 22.8 16.2
In [8]:
#Wykres
sns.set_context("poster", font_scale=1)
df_percent = DataFrame(attitude_x_table_percent.unstack()).reset_index().rename(columns={0:'Freq'})
s = sns.factorplot(x='Freq', y='Postawa badanego', data=df_percent, kind='bar', col = 'Grupa')
s.set_titles('{col_name}');
s.fig.set_figwidth(20)
chi, p = scipy.stats.chi2_contingency([attitude_x_table['Harm'], attitude_x_table['Help']])[:2]
s.fig.text(0.76, 0.8,'χ²: '+ str(chi.round(4)) 
           + '\n' + 'p:  ' + str(p.round(5)), fontsize=13);

Komentarz

Wyniki badania potwierdziły hipotezę 1: większość osób uznawało, że dyrektor jest obojętny wobec środowiska. Dosłowna wypowiedź dyrektora brzmiała: „Nie obchodzi mnie środowisko”. Badani uznali tą wypowiedź za wyraz obojętności, a nie ukrytą dezaprobatę czy aprobatę. Wyklucza to więc potencjalne przypisanie dyrektorowi kłamstwa, nieszczerości lub innego rodzaju wyrażenie stanu umysłu, który nie odpowiada rzeczywistej postawie dyrektora. Oznacza to, że badani uważali dyrektora za osobę racjonalną, zdrową umysłowo, nie działającą pod przymusem itp.

Sfalsyfikowana została natomiast hipoteza 2: badani jednakowo oceniali postawę dyrektora, niezależnie od scenariusza. W obydwu scenariuszach badani dezaprobowali postawę dyrektora, a różnica w efektach jego działania nie wpływała na ich odpowiedzi. Dlatego też asymetria występująca w oryginalnym efekcie Knobe'a nie miała odzwierciedlenia w ocenie postawy dyrektora. Oznacza to, że pojęcie intencjonalności nie może być traktowane po prostu jako „zastąpienie” oceny moralnej, ponieważ przynajmniej jeden z elementów oceny moralnej zdaje się nie wykazywać związku z przypisaniem intencjonalności. Dlatego intencjonalność należy potraktować raczej jako związaną z pewnymi aspektami oceny moralnej. W toku dalszych badań prowadzonych powinno się okazać, jakie elementy tej oceny mają bliższy związek z przypisaniem intencjonalności niż ocena postawy. Związki logiczne i pojęciowe między intencjonalnością a poszczególnymi elementami oceny moralnej powinny dać jaśniejszy obraz efektu, który występuje w przedstawianych przez Knobe'a scenariuszach.

Bibliografia

1. Knobe, J. (2003). Intentional action and side effects in ordinary language. Analysis, 63(279), 190-194

2. Knobe, J., Mendlow, G. (2004) The Good, the Bad and the Blameworthy: Understanding the Role of Evaluative Reasoning in Folk Psycholog,Journal of Theoretical and Philosophical Psychology24(2):252-258