Kolizja norm

Katarzyna Kuś, Bartosz Maćkiewicz

Cel badania:

Celem badania było sprawdzenie, czy odkryta przez Knobe’a (2003) asymetria w przypisywaniu intencjonalności działaniom w zależności od statusu moralnego ich skutków ubocznych pojawia się również, gdy działający podmiot znajduje się w sytuacji, w której dochodzi do pewnego rodzaju konfliktu (kolizji) norm. W szczególności sytuacja konfliktu norm może rzucać światło na to, która z alternatywnych hipotez wyjaśniających efekt Knobe’a lepiej ujmuje mechanizmy jej powstawania – psychologizująca teoria etyczna Knobe’a (2010) czy teoria zaniechaniowa Paprzyckiej (2015).

Zgodnie z wyjaśnieniem podanym przez Knobe’a (np. 2003, 2010) asymetrię w przypisywaniu intencjonalności działaniom można wyjaśnić w kategoriach naturalnych tendencji ludzi do uwzględniania przy posługiwaniu się pewnymi pojęciami (np. działania, intencjonalnego działania, pragnienia, przyczynowości) oceny moralnej sytuacji, w odniesieniu do której pojęcie to ma być użyte. Badani przypisują intencjonalność działaniom, których skutki uboczne oceniają negatywnie, ponieważ tym samym wyrażają dezaprobatę dla sprawcy działania, nie przypisują natomiast intencjonalności jego działaniom w sytuacjach, które oceniają pozytywnie, ponieważ nie dokonują wtedy takiej dezaprobującej oceny moralnej.

Wyjaśnienie proponowane przez Paprzycką (2015) opiera się na normatywnej koncepcji zaniechania. Zgodnie z nią podmiot P dopuszcza się zaniechania pewnego obowiązku α-owania, gdy:

a) P ma obowiązek α-ować (lub można rozsądnie oczekiwać, że P będzie α-ować),

b) α-owanie jest w mocy P,

c) nie jest prawdą, że P α-uje.

Natomiast P dopuszcza się intencjonalnego zaniechania α-owania, gdy:

a) P dopuszcza się zaniechania α-owania,

b) P wie, że ma obowiązek α-owania (bądź wie, że α-owania jest rozsądnym oczekiwaniem względem niego),

c) P wie, że α-owanie jest w jego mocy,

d) P wie, że nie α-uje.

Według Paprzyckiej w oryginalnym badaniu Knobe’a badani przypisują intencjonalność działaniom o negatywnych skutkach ubocznych, ponieważ w tych wypadkach mamy do czynienia z intencjonalnym zaniechaniem. Nie przypisują zaś intencjonalności działaniom o ubocznych skutkach pozytywnych, ponieważ w takich wypadkach nie dochodzi ani do zaniechania, ani do intencjonalnego działania.

Obie hipotezy wyjaśniające postanowiliśmy przetestować w sytuacji kolizji norm, czyli wtedy gdy w danej sytuacji podmiot obowiązują dwie normy, z których w danej sytuacji wynikają dwa wykluczające się obowiązki~~)~~. Interesowały nas sytuacje, w których istnieje oczywisty lub przynajmniej nieproblematyczny sposób rozstrzygnięcia tego, która z norm jest ważniejsza, a w konsekwencji jasne jest, jak powinien postąpić podmiot.

Ani Knobe, ani Paprzycka nie wypowiadają się wprost na temat tego, w jaki sposób według ich teorii będzie przypisywana intencjonalność działaniom w wypadku kolizji norm. Według nas bliższe wyjaśnieniom Knobe’a jest przypuszczenie, że w takich sytuacjach badani powinni przypisywać intencjonalność działaniu wyszczególnionemu w pytaniu (działaniu, o którego ocenę proszony jest badany) w zależności od swojej oceny moralnej tego pojedynczego działania, niekoniecznie biorąc pod uwagę całą sytuację, w której znajduje się podmiot. Koncepcja Paprzyckiej sugeruje natomiast, że badany, oceniając działanie, o które zostaje zapytany, powinien wziąć pod uwagę całą strukturę normatywną danej sytuacji i przeprowadzić odpowiednie rozumowanie, którego wnioskiem byłby konkretny obowiązek podmiotu działającego.

Zgodnie z rozważaną przez nas hipotezą w scenariuszach badani będą przypisywać intencjonalność działaniom zgodnie z rozwiązaniem, które uważamy za bliższe sformułowaniom koncepcji Knobe’a.

Konstrukcja badania

Reguły rozumowań o obowiązkach

Nasze badanie polegało na przedstawieniu badanym scenariuszy, które były pod wieloma względami podobne do oryginalnych używanych przez Knobe’a (2003). Scenariusze skonstruowane były jednak tak, by dochodziło do konfliktu norm. Zostało to osiągnięte dzięki wprowadzeniu bardziej skomplikowanej struktury normatywno-przyczynowej scenariuszy.

Gdy rozpatrujemy działanie zgodnie z obowiązkami wyznaczanymi przez obowiązujące normy, przydatne okazuje się pojęcie instrumentalnych reguł wnioskowania, które pozwalają stwierdzić obowiązywanie jednych norm na podstawie obowiązywania innych przy założeniu określonych związków przyczynowych między zachowaniem adresata danej normy a stanem rzeczy, którego zrealizowanie dana norma nakazuje lub którego nakazuje unikać. Dla celów naszych badań istotne są dwie reguły:

  1. Reguła instrumentalnego nakazu

Przesłanka I: Obowiązuje norma N1 nakazująca adresatom A w okolicznościach O czynić X (czynienie X jest przedmiotem obowiązku pozytywnego).

Przesłanka II: Podjęcie działania Y jest przyczynowo konieczne do zrobienia X

Wniosek: Obowiązuje więc norma N2 nakazująca czynić Y (czynienie Y jest przedmiotem obowiązku pozytywnego).

Przykład: Jeżeli lekarz ma obowiązek ratowania życia pacjenta (przesłanka I), a w danej sytuacji do osiągnięcia tego celu konieczne jest podanie określonych leków (przesłanka II), to lekarz ma obowiązek podania tych leków (wniosek).

  1. Reguła instrumentalnego zakazu

Przesłanka I: Obowiązuje norma N1 nakazująca adresatom A w okolicznościach O czynić X (czynienie X jest przedmiotem obowiązku pozytywnego).

Przesłanka II: Spełnienie Z uniemożliwia osiągnięcie X.

Wniosek: Obowiązuje norma N3 zakazująca czynienia Z (czynienie Z jest przedmiotem obowiązku negatywnego)

Przykład: Jeżeli strażnik ma obowiązek strzec danego budynku (przesłanka I), a oddalenie się od chronionego obiektu uniemożliwia jego ochronę (przesłanka II), to strażnikowi nie wolno oddalać się w trakcie zmiany od tego obiektu (wniosek).

Struktura przyczynowo-normatywna oryginalnych scenariuszy Knobe’a

Tak zwany efekt Knobe’a powstaje, gdy badanych konfrontuje się z dwoma scenariuszami, w których występuje podmiot świadomy konsekwencji swoich działań, niezainteresowany jednak ich skutkami ubocznymi, lecz działający ze względu na pewien swój cel. Scenariusze różnią się charakterem moralnym skutku ubocznego: w scenariuszu HARM jest to szkodzenie środowisku, w scenariuszu HELP jest to pomaganie środowisku.

W oryginalnych scenariuszach Knobe’a podmiotem jest dyrektor firmy, który ma podjąć decyzję o wprowadzaniu nowego programu. Jego wdrożenie przyniesie firmie zyski, a zarazem odpowiednio zaszkodzi lub pomoże środowisku. Struktura przyczynowa obu scenariuszy polega na tym, że : wprowadzenie programu ma dwa skutki – przyniesie zyski (skutek, którego osiągnięcie jest celem dyrektora) oraz odpowiednio zaszkodzi lub pomoże środowisku (skutki uboczne wprowadzenia programu, którymi nie interesuje się dyrektor, o których jednak pozostaje poinformowany). Jeżeli chodzi o strukturę normatywną, to w scenariuszu HARM szkodzenie środowisku jest przedmiotem silnego obowiązku negatywnego: dyrektor nie powinien podejmować działań, które prowadzą do szkodzenia środowisku (szkodzenie środowisku jest przedmiotem obowiązku negatywnego). Aby nie szkodzić środowisku, powinien więc nie wprowadzać programu (rys. 1). W wypadku natomiast scenariusza HELP pomoc środowisku jest przedmiotem dość słabego pozytywnego obowiązku, jego ewentualne spełnienie wymaga wprowadzenia programu (jest przedmiotem obowiązku pozytywnego, rys. 2).

Knobowski scenariusz Harm

*Rys. 1. Struktura przyczynowo-normatywna oryginalnego scenariusza HARM*



Knobowski scenariusz Help

*Rys. 2. Struktura przyczynowo-normatywna oryginalnego scenariusza HELP.*

Struktura przyczynowo-normatywna scenariuszy użytych w badaniu

W naszym badaniu użyliśmy czterech scenariuszy, które różniły się między sobą pod dwoma względami. Po pierwsze każdy z nich miał dwa normatywnie obciążone skutki: prezes mógł albo szkodzić środowisku, ratując ludzi od śmierci (scenariusze HELP), albo pomagać środowisku, narażając ludzi na śmierć (scenariusze HARM). Po drugie program mógł przynosić potencjalne zyski lub generować z dużym prawdopodobieństwem straty. W wypadku tych pierwszych (scenariusze WPROWADZENIE) prezes podejmował decyzję o wprowadzaniu programu, a wypadku tych drugich (scenariusze NIEWPROWADZENIE) o jego niewprowadzaniu. Badanym zadawaliśmy dwa pytania: o umyślność działania związanego z oddziaływaniem na środowisko i o umyślność działania związanego ze zmianą sytuacji ludzi. Krzyżując te dwa podziały otrzymaliśmy cztery scenariusze:

W scenariuszach HARM wprowadzenie programu ma dwa skutki: finansowy (zwiększenie zysków lub narażenie firmy na stratę) oraz negatywne oddziaływanie na środowisko, które z kolei pozytywnie wpływa na sytuację ludzi. Pomoc ludziom jest tu przedmiotem obowiązku pozytywnego, a w związku z tym zgodnie z regułą instrumentalnego nakazu podmiot ma również obowiązek zaszkodzić środowisku, a stąd i wprowadzić program (rys. 3).

Podobną strukturę przyczynowo-normatywną mają scenariusze HELP. Również w ich wypadku wprowadzenie programu ma dwa skutki: finansowy (zwiększenie zysków lub narażenie firmy na stratę) oraz pozytywne oddziaływanie na środowisko, które z kolei negatywnie wpływa na sytuację ludzi. Narażanie ludzi na śmierć jest przedmiotem obowiązku negatywnego, a zatem na mocy reguły instrumentalnego zakazu podmiot nie powinien podejmować działań pozytywnych dla środowiska, a tym samym nie powinien również wprowadzać programu (rys. 4).

Knobowski scenariusz Harm

*Rys. 3. Struktura przyczynowo-normatywna scenariusza HARM*



Knobowski scenariusz Harm

*Rys. 4. Struktura przyczynowo-normatywna scenariusza HELP*

Scenariusze używane w badaniu

Harm Help
Wprowadzenie Wicedyrektor zwraca się do dyrektora pewnej firmy: „Rozważamy wdrożenie nowego programu w naszej fabryce w Azji Południowej.
Pozwoli nam pomnożyć zyski, przyczyni się do pogorszenia stanu środowiska, ale pozwoli walczyć z głodem w regionie.

Ekologowie twierdzą, że wprowadzenie programu uszkodzi wały przeciwpowodziowe i znaczne tereny zostaną zalane, co spowoduje katastrofę ekologiczną: wyginie wiele unikatowych i endemicznych roślin. Ich wyginięcie spowoduje jednak, ze mieszkańcy będą mogli na tych terenach zacząć uprawiać ryż, dla wielu z nich będzie to więc oznaczało definitywny koniec głodu zbierającego co roku śmiertelne żniwo”.

Dyrektor odpowiada: „Rozumiem, ze wprowadzenie programu zaszkodzi środowisku, a zaszkodzenie środowisku uratuje życie wielu osobom. Zupełnie nie obchodzi mnie jednak ani szkodzenie środowisku, ani życie mieszkańców. Interesują mnie tylko zyski. Wdrażamy program”.

Program został wdrożony. Rzeczywiście, mieszkańcy nie cierpieli głodu, ale ucierpiało środowisko.

Czy zgadzasz się ze stwierdzeniem:
Dyrektor umyślnie zaszkodził środowisku.
Dyrektor umyślnie zapobiegł groźbie śmierci głodowej wśród mieszkańców.
Wicedyrektor zwraca się do dyrektora pewnej firmy: „Rozważamy wdrożenie nowego programu w naszej fabryce w Azji Południowej.
Pozwoli nam pomnożyć zyski, będzie korzystny dla środowiska, ale przyczyni się do pojawienia się głodu w regionie.

Ekologowie twierdzą, że jednym ze skutków wprowadzenia programu będzie konieczność wzmocnienia istniejących wałów przeciwpowodziowych. Dzięki temu znaczne tereny przestaną być rokrocznie zalewane. Gdyby udało się powstrzymać powodzie, udałoby się również zapobiec postępującej katastrofie ekologicznej: uratowalibyśmy wiele unikatowych i endemicznych roślin. Dotychczasowa degradacja roślinności pozwala jednak mieszkańcom uprawiać na tych terenach ryż. Dla wielu rodzin brak katastrofalnych dla środowiska powodzi oznaczałby więc cierpienie śmiertelnego głodu”.

Dyrektor odpowiada: „Rozumiem, ze wprowadzenie programu pomoże środowisku, a to sprowadzi na mieszkańców groźbę śmierci głodowej. Zupełnie nie obchodzi mnie jednak ani szkodzenie środowisku, ani cierpienia mieszkańców. Interesują mnie tylko zyski. Wdrażamy program”.

Program został wdrożony. Rzeczywiście, część mieszkańców zmarła w wyniku głodu, ale program pomógł środowisku.

Czy zgadzasz się ze stwierdzeniem:
Dyrektor umyślnie pomógł środowisku.
Dyrektor umyślnie naraził mieszkańców na śmierć głodową.
Niewprowadzenie Wicedyrektor zwraca się do dyrektora pewnej firmy: „Rozważamy wdrożenie w naszej fabryce w Azji Południowej nowego programu.
Program narazi nas na straty finansowe, przyczyni się do pogorszenia stanu środowiska, ale pozwoli walczyć z głodem w regionie.

Ekologowie twierdzą, że wprowadzenie programu uszkodzi wały przeciwpowodziowe i znaczne tereny zostaną zalane, co spowoduje katastrofę ekologiczną: wyginie wiele unikatowych i endemicznych roślin. Ich wyginięcie spowoduje jednak, ze mieszkańcy będą mogli na tych terenach zacząć uprawiać ryż, dla wielu z nich będzie to więc oznaczało definitywny koniec głodu zbierającego co roku śmiertelne żniwo”.

Dyrektor odpowiada: „Rozumiem, ze wprowadzenie programu zaszkodzi środowisku, a zaszkodzenie środowisku uratuje życie wielu osobom. Zupełnie nie obchodzi mnie jednak ani szkodzenie środowisku, ani życie mieszkańców. Interesują mnie tylko zyski. Nie wdrażamy programu”.

Program nie został wdrożony. Rzeczywiście, część mieszkańców zmarła w wyniku głodu, środowisko nie ucierpiało.

Czy zgadzasz się ze stwierdzeniem:
Dyrektor umyślnie nie zaszkodził środowisku.
Dyrektor umyślnie naraził mieszkańców na śmierć głodową.
Wicedyrektor zwraca się do dyrektora pewnej firmy: „Rozważamy wdrożenie w naszej fabryce w Azji Południowej nowego programu.
Program narazi nas na straty finansowe, będzie korzystny dla środowiska, ale przyczyni się do pojawienia się głodu w regionie.

Ekologowie twierdzą, że jednym ze skutków wprowadzenia programu będzie konieczność wzmocnienia istniejących wałów przeciwpowodziowych. Dzięki temu znaczne tereny przestaną być rokrocznie zalewane. Gdyby udało się powstrzymać powodzie, udałoby się również zapobiec postępującej katastrofie ekologicznej: uratowalibyśmy wiele unikatowych i endemicznych roślin. Dotychczasowa degradacja roślinności pozwala jednak mieszkańcom uprawiać na tych terenach ryz. Dla wielu rodzin brak katastrofalnych dla środowiska powodzi oznaczałby więc cierpienie śmiertelnego głodu”.
Dyrektor odpowiada: „Rozumiem, ze wprowadzenie programu pomoże środowisku, a to sprowadzi na mieszkańców groźbę śmierci głodowej. Zupełnie nie obchodzi mnie jednak ani szkodzenie środowisku, ani cierpienia mieszkańców. Interesują mnie tylko zyski. Nie wdrażamy programu”.

Program nie został wdrożony. Rzeczywiście, mieszkańcy nie cierpieli głodu, ale w szybkim tempie postępowała degradacja środowiska.

Czy zgadzasz się ze stwierdzeniem:
Dyrektor umyślnie nie pomógł środowisku.
Dyrektor umyślnie zapobiegł groźbie śmierci głodowej wśród mieszkańców.

W każdym ze scenariuszy dyrektor jest informowany o przewidywanych skutkach wprowadzenia programu, czyli jego wpływie na finanse firmy oraz jego oddziaływaniu na środowisko i mieszkańców terenów, na których znajduje się fabryka. Następnie wicedyrektor opisuje dokładniej hipotetyczny łańcuch zdarzeń prowadzący od wprowadzenia maszyn przez oddziaływanie na środowisko po jego wpływ na ludzi. Dyrektor, odpowiadając, potwierdza, że zrozumiał, jakie skutki przyniesie wprowadzenie programu, mówi, jakie są jego intencje , a co nie jest dla niego istotne oraz informuje o podjętej przez siebie decyzji. Ostatnie zdanie każdego scenariusza opisuje konsekwencje decyzji podjętej przez prezesa.

Przewidywania

Psychologizujące podejście Knobe’a łączymy z tezą, że na intuicje ludzi na temat intencjonaności działań wpływ mają ich sądy moralne na temat wewnętrznej wartości działań. Przypisywanie wartości moralnej jednostkowym działaniom może być niezależne Psychologizujące podejście Knobe’a łączymy z tezą, że na intuicje ludzi na temat intencjonaności działań wpływ mają ich sądy moralne na temat wewnętrznej wartości działań. Przypisywanie wartości moralnej jednostkowym działaniom może być niezależne od tego, do jakiego dalszego skutku w konkretnej sytuacji prowadzą, lecz zależeć od typu danego działania (np. szkodzenie środowisku jest zawsze złe, ratowanie od śmierci jest zawsze dobre). Zgodnie z tą interpretacją respondenci na wszystkie pytania dotyczące intencjonalności działań negatywnych (szkodzenie środowisku lub szkodzenie ludziom) powinni odpowiadać twierdząco, a na pytania dotyczące intencjonalności działań pozytywnych (pomaganie środowisku lub pomaganie ludziom) powinni odpowiadać przecząco. W wypadkach niewprowadzania programu odpowiedź powinna być również negatywna. Wątpliwość rodzi scenariusza HARM NIEWPROWADZNIE, w którym nieszkodzenie ludziom (a właściwie niesprowadzanie na nich śmierci głodowej) jest przedmiotem bardzo silnego obowiązku. W tym wypadku może okazać się, że badani będą oceniać jako intencjonalne konsekwencje powstrzymania się dyrektora od działania, uważając, że nie dopełnił silnego obowiązku pozytywnego pomocy ludziom w sytuacji ryzyka ich śmierci .

Naszym zdaniem natomiast wyniki bliższe ujęciu zaniechaniowemu byłyby zgodne z tezą, że to cała struktura przycznynowo-normatywna sytuacji sprawia, że powstają obowiązki i możliwości ich zaniechania. Intencjonalność byłaby przypisywana działaniu albo gdy są spełnione wszystkie warunki nakładane na nie przez tradycyjną teorię działania intencjonalnego, albo gdy istnieje pewien obowiązek, którego podmiot nie dopełnił. Tak więc w sytuacjach opisywanych w naszych scenariuszach obowiązkiem dyrektora jest pomaganie czy też nieszkodzenie ludziom i jeśli nie dopełnia tego obowiązku, to spełniając wszystkie inne kryteria zaniechania intencjonalnego, działa intencjonalnie.

Przewidywania obu koncepcji widać w tabeli:

Czy umyślnie... Ujęcie "etyczne" Ujęcie zaniechanowie
Scenariusz I
zaszkodził środowisku? Tak, to było złe Nie, nie zaniechał
pomógł ludziom (zapobiegł ich śmierci) Nie, nie miał takiego zamiaru Nie, nie zaniechał
Scenariusz II
pomógł środowisku? Nie, nie miał takiego zamiaru Tak, zaniechał
zaszkodził ludziom (naraził ich na śmierć) Tak, to było złe Tak, zaniechał
Scenariusz III
nie zaszkodził środowisku? Nic nie zrobił Tak, zaniechał
nie pomógł ludziom (naraził ich na śmierć) Tak, to było złe Tak, zaniechał
Scenariusz IV
nie pomógł (zaszkodził) środowisku? Nic nie zrobił Nie, brak zaniechania
nie zaszkodził ludziom (nie naraził ich na śmierć) Nic nie zrobił Nie, brak zaniechania

Technikalia

Każdemu z badanych przedstawiany był tylko jeden scenariusz, a uczestnicy byli informowani, że zapoznają się z jedną tylko historyjką. Na ekranie pod scenariuszem wyświetlało się najpierw pytanie o umyślność działań związanych ze środowiskiem, a następnie na kolejnej stronie ponownie wyświetlał się ten sam scenariusz tym razem z pytaniem dotyczącym działań wpływających na sytuację ludzi.

Na oba pytania, tak jak w badaniu oryginalnym, można było odpowiedzieć, zaznaczając odpowiednio „tak” lub „nie”.

W badaniu wzięło udział 238 osób, którym losowo przydzielano jeden z 4 scenariuszy.

Badanie zostało przeprowadzone w kwietniu i maju 2015 roku i odbyło się za pośrednictwem internetowego systemu ankietowego Limesurvey na platformie uniwersyteckiej Kognilab (http://kognilab.pl/).

Wyniki

Badani byli kontrolowani pod względem płci, wieku, wykształcenia, w szczególności filozoficznego. Nie dostrzeżono, by czynniki te miały wpływ na wyniki

In [2]:
#Wyłączam ostrzeżenia dla ładniejszego wyniku końcowego
import warnings
warnings.filterwarnings('ignore')
#Pakiety do analizy danych i wizualizacji
import pandas as pd
import numpy as np
import seaborn as sns
from pandas import DataFrame,Series
import scipy.stats
%matplotlib inline

Pytanie o środowisko

Tabela wyników (liczba wystąpień)

In [3]:
#Wczytanie danych
data = pd.read_csv("cleanKasiaBartosz169464.csv").dropna(thresh=11)
#Tabela krzyżowa
e_com_x_table = pd.crosstab(data['Działanie czy brak'], [data['Grupa'],data['Pytanie o środowisko']])
e_com_x_table
Out[3]:
Grupa Harm Help
Pytanie o środowisko Nie Tak Nie Tak
Działanie czy brak
Brak działania 35 6 32 33
Działanie 19 43 60 11
In [4]:
#Liczenie statystyk testowych Chi^2 w parach między scenariuszami Help i Harm w Działanie i Brak działania
gb = e_com_x_table.groupby(level='Działanie czy brak')
chisquaretests = {}
chisq_d = {}
pvalue_d = {}
for name, group in gb:
    chisquaretests[name] = scipy.stats.chi2_contingency([group['Harm'].unstack(), group['Help'].unstack()]) 
    for key, value in chisquaretests.items():
        chisq_d[key] = value[0]
        pvalue_d[key] = value[1]

gb = e_com_x_table.T.groupby(level='Grupa')
#Liczenie statystyk testowych Chi^2 w parach między scenariuszami Działanie i Brak działania 
#w grupie Harm i Help
chisquaretests = {}
chisq_g = {}
pvalue_g = {}
for name, group in gb:
    chisquaretests[name] = scipy.stats.chi2_contingency([group['Działanie'], group['Brak działania']]) 
    for key, value in chisquaretests.items():
        chisq_g[key] = value[0]
        pvalue_g[key] = value[1]

Tabela wyników (procentowo)

In [5]:
e_com_x_table_percent = e_com_x_table.apply(lambda r: r/r.sum(level = 'Grupa'), axis=1)
e_com_x_table_percent.round(3) * 100
Out[5]:
Harm Help
Nie Tak Nie Tak
Działanie czy brak
Brak działania 85.4 14.6 49.2 50.8
Działanie 30.6 69.4 84.5 15.5
In [9]:
#Rysowanie wykresu
sns.set_context("poster", font_scale=1)
df_percent = DataFrame(e_com_x_table_percent.unstack()).reset_index().rename(columns={0:'Freq'})
s = sns.factorplot(x='Pytanie o środowisko', y='Freq', data=df_percent, kind='bar', row = 'Grupa', col = 'Działanie czy brak')
s.set_titles('{col_name}');
s.fig.subplots_adjust(wspace=.7, hspace=.5)
s.fig.text(0, 0.80,'Warunek \n   HARM', fontsize=15, rotation=90)
s.fig.text(0, 0.30,'Warunek \n  HELP', fontsize=15, rotation=90)
#s.fig.text(0.27, 1, 'Działanie', fontsize=15)
#s.fig.text(0.60, 1, 'Brak działania', fontsize=15);
s.fig.text(0.20, 0.52,'χ²: '+ str(chisq_d['Brak działania'].round(4)) 
           + '\n' + 'p:  ' + str(pvalue_d['Brak działania'].round(6)), fontsize=17);
s.fig.text(0.65, 0.52,'χ²: '+ str(chisq_d['Działanie'].round(4)) 
           + '\n' + 'p:  ' + str(pvalue_d['Działanie'].round(10)), fontsize=17);
s.fig.text(0.45, 0.75,'χ²: '+ str(chisq_g['Harm'].round(4)) 
           + '\n' + 'p:  ' + str(pvalue_g['Harm'].round(8)), fontsize=17);
s.fig.text(0.45, 0.25,'χ²: '+ str(chisq_g['Help'].round(4)) 
           + '\n' + 'p:  ' + str(pvalue_g['Help'].round(6)), fontsize=17);

Pytanie o śmierć głodową

Tabela wyników (liczba wystąpień)

In [10]:
#Tabela krzyżowa (crosstable)
s_com_x_table = pd.crosstab(data['Działanie czy brak'], [data['Grupa'],data['Pytanie o głód']])
s_com_x_table
Out[10]:
Grupa Harm Help
Pytanie o głód Nie Tak Nie Tak
Działanie czy brak
Brak działania 24 17 50 15
Działanie 51 11 17 54
In [11]:
#Liczenie statystyk testowych Chi^2 w parach między scenariuszami Help i Harm w Działanie i Brak działania
gb = s_com_x_table.groupby(level='Działanie czy brak')
chisquaretests = {}
chisq_d = {}
pvalue_d = {}
for name, group in gb:
    chisquaretests[name] = scipy.stats.chi2_contingency([group['Harm'].unstack(), group['Help'].unstack()]) 
    for key, value in chisquaretests.items():
        chisq_d[key] = value[0]
        pvalue_d[key] = value[1]

#Liczenie statystyk testowych Chi^2 w parach między scenariuszami Działanie i Brak działania 
#w grupie Harm i Help
gb = s_com_x_table.T.groupby(level='Grupa')

chisquaretests = {}
chisq_g = {}
pvalue_g = {}
for name, group in gb:
    chisquaretests[name] = scipy.stats.chi2_contingency([group['Działanie'], group['Brak działania']]) 
    for key, value in chisquaretests.items():
        chisq_g[key] = value[0]
        pvalue_g[key] = value[1]

Tabela wyników (procentowo)

In [12]:
#Tabela krzyżowa
s_com_x_table_percent = s_com_x_table.apply(lambda r: r/r.sum(level = 'Grupa'), axis=1)
s_com_x_table_percent.round(3) * 100
Out[12]:
Harm Help
Nie Tak Nie Tak
Działanie czy brak
Brak działania 58.5 41.5 76.9 23.1
Działanie 82.3 17.7 23.9 76.1
In [13]:
#Rysowanie wykresów
sns.set_context("poster", font_scale=1)
df_percent = DataFrame(s_com_x_table_percent.unstack()).reset_index().rename(columns={0:'Freq'})
s = sns.factorplot(x='Pytanie o głód', y='Freq', data=df_percent, kind='bar', row = 'Grupa', col = 'Działanie czy brak')
s.set_titles('{col_name}');
s.fig.subplots_adjust(wspace=.7, hspace=.5)
s.fig.text(0, 0.80,'Warunek \n   HARM', fontsize=15, rotation=90)
s.fig.text(0, 0.30,'Warunek \n  HELP', fontsize=15, rotation=90)
#s.fig.text(0.23, 1, 'Działanie', fontsize=17)
#s.fig.text(0.62, 1, 'Brak działania', fontsize=17);
s.fig.text(0.20, 0.52,'χ²: '+ str(chisq_d['Brak działania'].round(4)) 
           + '\n' + 'p:  ' + str(pvalue_d['Brak działania'].round(6)), fontsize=17);
s.fig.text(0.65, 0.52,'χ²: '+ str(chisq_d['Działanie'].round(4)) 
           + '\n' + 'p:  ' + str(pvalue_d['Działanie'].round(10)), fontsize=17);
s.fig.text(0.45, 0.75,'χ²: '+ str(chisq_g['Harm'].round(4)) 
           + '\n' + 'p:  ' + str(pvalue_g['Harm'].round(5)), fontsize=17);
s.fig.text(0.45, 0.25,'χ²: '+ str(chisq_g['Help'].round(4)) 
           + '\n' + 'p:  ' + str(pvalue_g['Help'].round(10)), fontsize=17);

Komentarz

Widać też, że uzyskane przez nas wyniki zgadzają się z przewidywaniami teorii etycznej:

Czy umyślnie... Ujęcie "etyczne" Ujęcie zaniechanowie Wynik
Scenariusz I
zaszkodził środowisku? Tak, to było złe Nie, nie zaniechał Tak
pomógł ludziom (zapobiegł ich śmierci) Nie, nie miał takiego zamiaru Nie, nie zaniechał Nie
Scenariusz II
pomógł środowisku? Nie, nie miał takiego zamiaru Tak, zaniechał Nie
zaszkodził ludziom (naraził ich na śmierć) Tak, to było złe Tak, zaniechał Tak
Scenariusz III
nie zaszkodził środowisku? Nic nie zrobił Tak, zaniechał Nie
nie pomógł ludziom (naraził ich na śmierć) Tak, to było złe Tak, zaniechał ?
Scenariusz IV
nie pomógł (zaszkodził) środowisku? Nic nie zrobił Nie, brak zaniechania ?
nie zaszkodził ludziom (nie naraził ich na śmierć) Nic nie zrobił Nie, brak zaniechania Nie

Interpretując otrzymane wyniki, warto pamiętać o tym, że ani Knobe, ani Paprzycka w swoich teoriach nie biorą pod uwagę przypisywania intencjonalności w wypadku składania norm i norm kolizyjnych. Otrzymane przez nas wyniki mogłyby zostać prawdopodobnie również wyjaśnione za pomocą teorii zaniechaniowej, potrzebne byłyby do tego pewne dodatkowe założenia teoretyczne, dotyczące tego czy wyniki rozumowań przeprowadzanych na normach mają znaczenie dla przypisywania intencjonalności zaniechaniom.

Uzyskane przez nas wyniki pokazują, że efekt Knobe’a powstaje również, gdy pytamy o dalsze skutki w łańcuchu przyczynowym, a jego siła nie słabnie, nawet jeśli scenariusz przedstawiany osobom badanym jest przyczynowo i normatywie złożony. Gdy pytamy o bliższy skutek uboczny, to asymetria w przypisywaniu dyrektorowi intencjonalności jest tak samo silna, jeśli nie silniejsza, jak w wypadku oryginalnych scenariuszy Knobe’a. Okazuje się również, że obecność dalszego skutku związanego z oddziaływaniem na sytuację ludzi również nie wpływa na rozmiar i kształt asymetrii.

Bibliografia

Knobe, J. (2003). Intentional action and side effects in ordinary language. Analysis, 63(279), 190-194.

Knobe J. (2010). Person as scientist, person as moralist. Behavioral and Brain Sciences, 33(04):315–329.

Paprzycka K. (2015). The Omissions Account of the Knobe Effect and the Asymmetry Challenge. Mind & Language, 30(5), 550–571.